पाल्पा । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण पर्व ऋषि पञ्चमी भोलि भाद्र शुक्ल पञ्चमी अर्थात् भदौ ३० गते देशभर श्रद्धापूर्वक मनाइँदैछ। यस दिन विशेषगरी महिलाहरूले स्नान, व्रत तथा सप्तऋषिको पूजा–आराधना गरी आत्मशुद्धि र सदाचारको संकल्प गर्ने धार्मिक परम्परा छ। यस वर्ष ऋषि पञ्चमीको तिथि भदौ ३० गते परेको छ।
ऋषि पञ्चमीलाई सनातन धर्मपरम्परामा सप्तऋषिप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता, आत्मशुद्धि तथा ऋषिऋण स्मरण गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सप्तऋषिको पूजा गरिन्छ।
पौराणिक मान्यतामा महिलासँग विशेष रूपमा जोडिएको यो व्रत महिनावारीका समयमा जानेर वा नजानेर भएका धार्मिक तथा सामाजिक नियम उल्लङ्घनको प्रायश्चित्तसँग सम्बन्धित रहेको पाइन्छ। तर आधुनिक सन्दर्भमा यसको अर्थ महिलालाई दोष दिने वा महिनावारीलाई अपवित्र मान्ने रूपमा लिनु उचित नहुने धार्मिक तथा सामाजिक क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।
महिनावारी महिलाको प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया भएकाले यसलाई अपवित्रतासँग जोड्नु हुँदैन। ऋषि पञ्चमीको मूल भावलाई आत्मसमीक्षा, स्वच्छता, संयम, सदाचार र सकारात्मक जीवनशैलीसँग जोडेर बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
सप्तऋषिको पूजा गरी गरिन्छ आत्मशुद्धिको संकल्प
ऋषि पञ्चमीका दिन सप्तऋषिको पूजा गरी स्नान, दान, व्रत तथा सात्त्विक आहार गर्ने परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार श्रद्धापूर्वक सप्तऋषिको पूजा तथा व्रत गर्नाले जानेर वा नजानेर भएका त्रुटिबाट मुक्ति प्राप्त हुने र मनमा शान्ति आउने विश्वास गरिन्छ। ऋषिहरूलाई ज्ञान, तपस्या, सत्य, संयम र सदाचारका प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ। त्यसैले ऋषि पञ्चमी केवल पूजा र व्रतमा सीमित नभई ऋषिहरूले देखाएको ज्ञान र सदाचारको बाटोमा हिँड्ने संकल्प गर्ने अवसरसमेत हो।
धार्मिक परम्परामा प्रचलित भावअनुसार मानिसले शरीर, वचन, मन, इन्द्रिय र बुद्धिबाट भएका सम्पूर्ण कर्म परमात्मालाई समर्पण गर्दै आफ्ना कमजोरी सुधार्ने संकल्प गर्छ।
नारी सम्मानसँग जोडिँदै ऋषि पञ्चमी
परम्परागत रूपमा महिलाले बढी मनाउने ऋषि पञ्चमीलाई पछिल्लो समय नारी सम्मान र स्वास्थ्य चेतनासँग जोडेर व्याख्या गर्न थालिएको छ।धार्मिक अभियन्ता दशरथ पाण्डेयका अनुसार ऋषि पञ्चमीलाई महिलामाथि दोषारोपण गर्ने पर्वका रूपमा नभई आत्मशुद्धि र सकारात्मक संस्कारको पर्वका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
“ऋषि पञ्चमीको मूल सन्देश डर होइन, आत्मसुधार हो। महिलाको प्राकृतिक जैविक प्रक्रियालाई अपवित्र मान्नु हुँदैन। धर्मले सिकाएको आत्मसंयम, सरसफाइ, सदाचार र नारी सम्मानको भावलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनुपर्छ,” पाण्डेयले भन्नुभयो।
उहाँका अनुसार सप्तऋषिको पूजा गर्नु भनेको ऋषिहरूको ज्ञान, तपस्या र योगदानप्रति सम्मान प्रकट गर्नु पनि हो। धार्मिक परम्परालाई समयअनुकूल सकारात्मक सन्देशसँग जोड्न सके यसले समाजमा संस्कार र सद्भाव बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उहाँको भनाइ छ।
सरसफाइ र प्रकृतिसँग पनि जोडिएको पर्व
ऋषि पञ्चमीमा स्नान गर्ने, सफा कपडा लगाउने, घर–आँगन सफा गर्ने, सात्त्विक भोजन गर्ने तथा विभिन्न वनस्पति प्रयोग गर्ने परम्परा पनि छ।यसलाई हाम्रो पुरानो प्रकृतिमैत्री जीवनशैलीसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। प्रकृतिको सम्मान, व्यक्तिगत स्वच्छता र वातावरणीय सरसफाइ स्वस्थ जीवनका महत्वपूर्ण आधार हुन्।
यसैले ऋषि पञ्चमीले शरीर सफा राख, मन शुद्ध राख, प्रकृतिको सम्मान गर र असल आचरण अपनाऊ भन्ने सन्देशसमेत दिएको धार्मिक अभियन्ताहरूको भनाइ छ।
ऋषि पञ्चमीको मूल सन्देश
ऋषि पञ्चमी महिलाले मात्र डराएर वा सामाजिक दबाबमा मनाउने पर्व होइन। यसको धार्मिक र सांस्कृतिक मर्मलाई सकारात्मक ढङ्गले बुझ्ने हो भने यो आत्मशुद्धि, आत्मअनुशासन, नारी सम्मान, स्वास्थ्य–सरसफाइ, प्रकृतिप्रेम र सदाचारको पर्व बन्न सक्छ।
यो दिन महिलालाई दोष दिने दिन होइन—महिलाको सम्मान गर्ने दिन हो।
महिनावारीलाई अपमान गर्ने दिन होइन—प्राकृतिक शरीर–प्रक्रियालाई बुझ्ने दिन हो।
पापको डर देखाउने दिन होइन—आफ्ना कमजोरी सुधार्ने दिन हो।
र ऋषिहरूलाई सम्झँदै ज्ञान, सत्य, संयम र सदाचारको बाटोमा अघि बढ्ने संकल्प गर्ने दिन हो।
ॐ ऋषिभ्यो नमः।
ॐ सप्तऋषिभ्यो नमः।
यसरी ऋषि पञ्चमीलाई परम्परा र आधुनिक चेतनाबीचको सुन्दर सेतुका रूपमा बुझ्दै धार्मिक आस्था, नारी सम्मान, स्वास्थ्य, स्वच्छता र असल संस्कारको सन्देश समाजमा फैलाउन सकिने धार्मिक अभियन्ता पण्डित दशरथ पाण्डेयको भनाइ छ।
सम्बन्धित खवर
